Historia miasta  

Zamo嗆 - to idealne miasto twierdza, za這穎ne w 1580 r. przez Jana Zamoyskiego. Miasto zosta這 zaprojektowane przez w這skiego architekta Bernarda Morando, stanowi wybitne osi庵ni璚ie p騧norenesansowej europejskiej my郵i urbanistycznej. Za這瞠nia urbanistyczne miasta mia造 realizowa renesansow koncepcj miasta idealnego.

Akt lokacyjny Zamo軼ia og這szony zosta 10 kwietnia 1580 r. Potwierdzi lokacj, uzupe軟i j dodatkowymi przywilejami oraz nada miastu herb - kr鏊 Stefan Batory - serdeczny przyjaciel Jana Zamoyskiego. W tym czasie Morando rozplanowa ju miasto i kierowa szeroko zakrojonymi pracami budowlanymi. Spis z 1591 roku stwierdzi istnienie powsta造ch w okresie 11 lat - 217 dom闚 i tylko 26 pustych parceli. Cz瘰te po瘸ry powodowa造 potem znaczne wahanie liczby dom闚.

Akt lokacyjny

Najwi瘯szy rozkwit prze篡wa這 miasto do po這wy XVII wieku. Do Zamo軼ia 軼i庵ali osadnicy daleko spoza granic Rzeczypospolitej. Jan Zamoyski da zgod na osiedlanie si w mie軼ie Ormianom, 砰dom i Grekom. Mieszczanie tworzyli mozaik narodowo軼iow i wyznaniow, zamieszkali tu tak瞠 W這si, Szkoci, Niemcy i W璕rzy. Byli to przewa積ie rzemie郵nicy i kupcy, bogac帷y si na handlu ze Wschodem. Sprzyja造 temu liczne przywileje nadawane mieszczanom, wielodniowe jarmarki i po這瞠nie Zamo軼ia na skrzy穎waniu dwu wa積ych szlak闚 kupieckich. Jeden zwany „bursztynowy” wi鏚 od Morza Ba速yckiego nad wybrze瞠 Adriatyku, a drugi „tatarski” prowadzi ze wschodu (znad Morza Czarnego) na zach鏚 do Niemiec.  

Przy hetmanie Janie Zamoyskim i jego synu Tomaszu, nast瘼cy i spadkobiercy Ordynacji Zamojskiej, skupia造 si sfery dworskie i akademickie oraz liczne duchowie雟two. Zamo嗆 rozkwit jako miasto zamo積ych kupc闚, ale r闚nie ludzi kultury, sztuki i nauki, zwi您anych z Akademi Zamoysk, opr鏂z tego miasto z這tymi zg這skami wpisa這 si do wielkich tradycji or篹a polskiego jako idealne miasto twierdza, kt鏎ego mury opar造 si obl篹eniom wrogich wojsk przez wiele stuleci. Obl篹enia, ich kroniki to jedne z najpi瘯niejszych kart w dziejach miasta. Na sw鎩 chrzest bojowy twierdza czeka豉 do 1648 roku gdy pod miasto 軼i庵n窸y wojska kozackie Chmielnickiego. Zamo嗆 opiera si przez kilkana軼ie dni osiemdziesi璚iotysi璚znej armii Bohdana Chmielnickiego, zatrzymuj帷 jej dalszy marsz w g陰b kraju. 

Nast瘼c II ordynata Tomasza zosta jego syn Jan, zwany „Sobiepanem”. Z przydomkiem „Sobiepan” wi捫e si ciekawa anegdota. Ot騜 Zamo嗆, jako jedna z trzech twierdz w Polsce, opar si najazdowi wojsk szwedzkich, zwanego Potopem, na ziemie polskie w 1656 roku. Podczas gdy wrogie wojska podchodzi造 pod mury Zamo軼ia i do miasta przyby這 poselstwo szwedzkie z propozycj kapitulacji twierdzy, Jan III ordynat Zamoyski mia powiedzie „Jam tu sobie Pan i Zamo軼ia Szwedom nie oddam”.

 Pisarz polski, laureat Nagrody Nobla – Henryk Sienkiewicz opisa najazd szwedzki w powie軼i „Potop” i opisa w niej w niezwykle humorystyczny spos鏏 wizyt pos堯w szwedzkich u Jana „Sobiepana” Zamoyskiego. Autor „Potopu” opisa scen, w kt鏎ej szwedzki genera Forgell, w imieniu kr鏊a szwedzkiego mia ofiarowa Zamoyskiemu we w豉danie ca貫 wojew鏚ztwo lubelskie w zamian za poddanie twierdzy, na propozycj t Zamoyski odpowiedzia po 豉cinie „A ja ofiaruje jego szwedzkiej jasno軼i Niderlandy!” Nie wiadomo czy jest to scena autentyczna, czy tylko wytw鏎 wielkiej fantazji wybitnego pisarza. Faktem jest jednak, 瞠 mocno ufortyfikowany Zamo嗆 d逝go m鏬 sobie kpi z najwi瘯szych pot璕 wojskowych.

Sobiepan i Marysie鎥a

Po bezpotomnej 鄉ierci trzeciego ordynata „Sobiepana”, m篹a p騧niejszej kr鏊owej Polski „Marysie鎥i” Sobieskiej, gr鏚 utraci jednak spok鎩, sta si terenem walki o ordynacj mi璠zy krewnymi zmar貫go 

Kolejne obl篹enia prze篡wa Zamo嗆 w czasie Wojny P馧nocnej w latach 1702-1715, wtedy to broni豉 si twierdza ze zmiennym szcz窷ciem na przemian przed atakami wojsk szwedzkich, rosyjskich i saskich. Zamo嗆 przyp豉ca te niespokojne czasy grabie瘸mi i kontrybucjami. 

W XVIII wieku nast徙i upadek miasta. Bardzo przyczyni豉 si do tego sytuacja polityczna oraz zmiany na mapie Europy zwi您ane z trzema kolejnymi rozbiorami Polski mi璠zy trzy mocarstwa; Rosj, Austri i Prusy. Ju po pierwszym rozbiorze, w roku 1772, Zamo嗆 zosta zaj皻y przez Austri i w陰czony do Kr鏊estwa Galicji i Lodomerii. Gdy zabrak這 warunk闚 do handlu na wielk skal, opu軼ili Zamo嗆 bogaci kupcy. Liczba mieszka鎍闚 wynosi豉 oko這 5 tysi璚y, a liczba dom闚 dochodzi豉 do trzystu. W豉dze austriackie w 1784 roku zlikwidowa造 Akademi Zamojsk i skasowa造 klasztory bonifratr闚, franciszkan闚, klarysek i reformat闚. W 獞ier wieku p騧niej twierdza zamojska zosta豉 obsadzona wojskami austriackimi, kt鏎e zarekwirowa造 na cele wojskowe wszystkie ko軼io造 po zlikwidowanych wcze郾iej klasztorach. W 1809 roku miasto zdobyte zosta這 w ci庵u paru nocnych godzin przez wojska polskie ksi璚ia J霩efa Poniatowskiego szybkim, brawurowym atakiem. Przyk豉dem wyj徠kowego heroizmu obro鎍闚 twierdzy by rok 1813. Pod dow鏚ztwem Maurycego Haukego bohaterski garnizon a osiem miesi璚y stawia op鏎 wojskom rosyjskim, pomimo straszliwego g這du i chor鏏.

Kule wi篥ni闚 - muzeum "Arsena"

Po Kongresie Wiede雟kim w 1815 roku Zamo嗆 znalaz si w granicach tzw. Kr鏊estwa Polskiego, zale積ego ca趾owicie od Imperium Rosyjskiego. Rosjanie przekszta販ili Zamo嗆 w siln twierdz o du篡m znaczeniu strategicznym, przy granicy z Austri. Zamo嗆 sta si miastem rz康owym, a do heroicznej s豉wy twierdzy dosz豉 pos瘼na karta ci篹kiego warownego wi瞛ienia. Budynki publiczne, np. budynek Akademi Zamojskiej i zabudowania klasztorne przebudowano, nadaj帷 im charakter koszarowo – wi瞛ienny. W nast瘼nych latach, a do likwidacji twierdzy zamojskiej w 1866 roku, Zamo嗆 by siln fortec, ci璕le modernizowan przez w豉dze rosyjskie.

 W 1831 roku jeszcze raz sta si Zamo嗆 miejscem wielomiesi璚znej obrony, r闚nie pi瘯nej jak poprzednia z roku 1813. W czasie powstania listopadowego zamojska twierdza, dowodzona przez gen. Krysi雟kiego by豉 baz dla pomy郵nych dzia豉 powsta鎍zych wojsk polskich i siedzib w豉dz wojew鏚ztwa lubelskiego. Za這ga, gdy zdano sobie spraw z bezcelowo軼i dalszego oporu, podda豉 si jako ostatnia plac闚ka powstania listopadowego.

Likwidacja twierdzy nast徙i豉 na skutek rozwoju technologii konstrukcji broni palnej, kt鏎a osi庵n窸a du膨 celno嗆 i wielk si喚 ra瞠nia. Gdy uznano urz康zenia twierdzy zamojskiej w dobie wielkiego post瘼u sztuki wojennej za przestarza貫, w roku 1866 mury niezbyt dok豉dnie - na szcz窷cie dla potomnych - zburzono, natomiast ziemne sza鎍e uleg造 z czasem naturalnej niwelacji.

Po kasacie twierdzy, miasto zacz窸o si rozwija i z ko鎍em wieku XIX osi庵n窸o liczb 10 tysi璚y mieszka鎍闚. W wiek dwudziesty Zamo嗆 wchodzi jako niewielkie, prowincjonalne miasteczko, a ju w latach mi璠zywojennych by wa積ym o鈔odkiem ponadpowiatowym, znanym szczeg鏊nie z interesuj帷ych inicjatyw kulturalnych. W 1939 r. – przed wybuchem II wojny 鈍iatowej w Zamo軼iu mieszka這 28 tysi璚y ludno軼i. W latach wojny w Zamo軼iu mie軼i造 si obozy niemieckie – dwa obozy je鎍闚 radzieckich, ob霩 dla wysiedle鎍闚 z Zamojszczyzny, oraz ciesz帷y si ponur s豉w ob霩 zag豉dy na Rotundzie. Wyniszczone przez okupacj niemieck miasto straci這 a 40% mieszka鎍闚. 

Rotunda

Po wojnie jest 篡wo rozwijaj帷ym si centrum gospodarczym i kulturalnym. Zamo嗆 篡je nie tylko przesz這軼i, s豉w miasta o wyj徠kowych walorach urbanistyczno-architektonicznych. Licz帷y oko這 68 tysi璚y mieszka鎍闚 Zamo嗆 jest siedzib trzech szk馧 wy窺zych, wielu szk馧 鈔ednich o d逝goletnich tradycjach, m. in. plastycznej i muzycznej.

Zamojskie Lato Teatralne noc

Na uwag zas逝guj wsp馧czesne przedsi瞝zi璚ia kulturalne Zamo軼ia. Nieprzerwanie od roku 1976 na pocz徠ku lata miasto go軼i czo這we teatry polskie. Specyfik Zamojskiego Lata Teatralnego jest wykorzystywanie jako t豉 miejscowej architektury. Do historii teatru przesz造 plenerowe inscenizacje szekspirowskie. Przeciwnik闚 tradycyjnego teatru Zamo嗆 zaprasza na Intermedialny Festiwal Sztuki „Fortalicje”. W tych niekonwencjonalnych dzia豉niach teatralnych uczestnicz tak瞠 arty軼i z zagranicy. 

Widownia

Swoj wiern publiczno嗆 maj Mi璠zynarodowe Spotkania Wokalist闚 Jazzowych oraz druga tego typu znana w kraju impreza „Jazz na Kresach”. Bior w nich udzia uznane gwiazdy muzyki jazzowej. Latem rozbrzmiewa muzyka folkowa (festiwal), jesieni natomiast rozbrzmiewa muzyka klasyczna (Zamojskie Dni Muzyki). W Zamo軼iu ma swoj siedzib istniej帷a nieprzerwanie od 1881 r. znana poza granicami Polska Orkiestra W這軼ia雟ka im. Karola Namys這wkiego. Dzia豉 w mie軼ie pr篹ne 鈔odowisko muzyczne i plastyczne, kilka galerii, m.in. Biuro Wystaw Artystycznych i Galeria Sztuki Wsp馧czesnej. Jest znany w kraju Klub Jazzowy im. Mieczys豉wa Kosza.

Na atmosfer miasta du篡 wp造w wywiera grupa ludzi zwi您anych z konserwacj Zamo軼ia, architekt闚, plastyk闚 i muzyk闚, dziennikarzy oraz - maj帷e du瞠 tradycje - grono regionalist闚, ludzi rozkochanych w Zamo軼iu, chocia mieszkaj帷ych czasami daleko poza Zamo軼iem.